• Email
  • RSS
  • Print

 

 

Η ικανότητα να επηρεάζεις τους άλλους μέσω της έκφρασης των συναισθημάτων

Μια νέα διάσταση της συναισθηματικής νοημοσύνης

 

 

Σημείωση: Η παρακάτω ανάλυση αφορά στην παράθεση της επιστημονικής δημοσίευσης των Cote & Hideg (2011) κι αυτή αναφέρεται ως η κύρια πηγή για τη συγγραφή του συγκεκριμένου άρθρου. Αναφέρεται, επίσης, πως παρατίθενται κάποιες βασικές θεωρίες στις οποίες βασίστηκε η έρευνα, καθώς και τα κύρια συμπεράσματά της. Για περισσότερες πληροφορίες και λεπτομέρειες σχετικά με το θεωρητικό υπόβαθρο, τη μεθοδολογία έρευνας και τα συγκεκριμένα αποτελέσματα και συμπεράσματα, ο αναγνώστης θα πρέπει να ανατρέξει στην πρωτότυπη δημοσίευση.

 

 

Σε αντίθεση με τη γνωστική νοημοσύνη, η συναισθηματική νοημοσύνη αναφέρεται στην ικανότητα κάποιου να επεξεργάζεται τα συναισθήματα και τις πληροφορίες που πηγάζουν από αυτά. Πιο συγκεκριμένα είναι η ικανότητα να αντιλαμβάνεται και να αποκωδικοποιεί τα συναισθήματα των άλλων (μέσω έκφρασης των προσώπων, της φωνής, μέσα από αντικείμενα, εικόνες κλπ) και να αναγνωρίζει τα δικά του συναισθήματα. Επίσης, είναι η ικανότητα να αξιοποιεί τα συναισθήματα για να διευκολύνει άλλες γνωστικές λειτουργίες όπως η λήψη αποφάσεων, με άλλα λόγια να τον βοηθούν να κάνει τη δουλειά του. Σε συνάφεια με το τελευταίο είναι η ικανότητα να αλλάζει τα συναισθήματα τα δικά του και των άλλων. Τέλος, είναι η ικανότητα να κατανοεί και να εξηγεί τα συναισθήματα και να διαχωρίζει το συναίσθημα αυτό καθ’ εαυτό από τις αιτίες ύπαρξής του και τις συνέπειές του.

Οι Cote & Hideg (2011) προτείνουν μια νέα διάσταση της συναισθηματικής νοημοσύνης και είναι η ικανότητα να επηρεάζει κάποιος τους άλλους, όσον αφορά στη συμπεριφορά τους και στις αποφάσεις τους, μέσα από τις εκφράσεις των συναισθημάτων του. Πιστεύουν πως αυτό που αποκαλείται διαπροσωπική ή κοινωνική επίδραση των συναισθημάτων είναι η επιρροή που ασκούν τα συναισθήματα τόσο σε αυτόν που τα αισθάνεται όσο και σε αυτόν που παρατηρεί τις εκφράσεις των συναισθημάτων του άλλου.

Η δημόσια έκφραση των συναισθημάτων μεταδίδει πληροφορίες για τις προθέσεις και τις στάσεις εκείνου που τα εκφράζει, αφού αυτό που αισθάνεται αποτυπώνεται στις εκφράσεις του προσώπου του, στη φωνή του, στη στάση του σώματός του κλπ. Γι’ αυτό όλοι μας δίνουμε βάση σε αυτά τα ¨σήματα¨ που δηλώνουν συναισθήματα, ώστε να είμαστε προετοιμασμένοι (υποθέτουμε) για το τι συμπεριφορά να περιμένουμε από τον άλλον. Ανάλογα λοιπόν με το συμπέρασμα και την υπόθεση που κάνουμε από την παρατήρησή μας διαμορφώνουμε και τη δική μας συμπεριφορά. Για παράδειγμα αν συμπεράνουμε πως κάποιος που διέπραξε κάτι κακό, εκφράζει ένα ειλικρινές συναίσθημα ενοχής, τότε πιθανόν να είμαστε πιο πρόθυμοι να τον συγχωρέσουμε.

 

Η ικανότητα επιρροής μέσω έκφρασης των συναισθημάτων ως συναισθηματική ικανότητα

Οι άνθρωποι εκφράζουν συνειδητά τα συναισθήματά τους για να επηρεάσουν τους άλλους (τη συμπεριφορά τους, τη στάσης του και τα συναισθήματά τους) κι έχουν αναπτύξει διακριτά συναισθήματα και διακριτές εκφράσεις (προσώπου, φωνής κλπ.) για να το καταφέρουν, ενώ οι παρατηρητές αυτών των εκφράσεων βγάζουν συμπεράσματα για τη φιλικότητα ή την εχθρότητα αυτών που τα εκφράζουν. Οι Cote & Hideg (2011) παραθέτουν και κάποια ευρήματα ερευνών που δηλώνουν πως κάποια συναισθήματα μεταδίδονται μέσα από συγκεκριμένα μέσα (π.χ. από χειρονομίες, φωνή κ.α.), αναφέροντας πως η έλλειψη άμεσης επικοινωνίας και η χρησιμοποίηση ενδιάμεσων μέσων (π.χ. τηλέφωνο, ηλ. Ταχυδρομείο κλπ) εξαλείφει την ικανότητα επιρροής μέσω συγκεκριμένων εκφράσεων όπως του προσώπου. Γι’ αυτό κάποιος που είναι ικανός στο να επηρεάζει τους άλλους συναισθηματικά θα ξέρει να επιλέξει όχι μόνο το σωστό συναίσθημα, αλλά και το σωστό μέσο έκφρασής τους.

 

Τακτικές ρύθμισης των εκφράσεων με σκοπό την επιρροή των άλλων

Οι Cote & Hideg (2011) εντοπίζουν δυο ρυθμιστικές λειτουργίες των ανθρώπων στην έκφραση των συναισθημάτων τους, με σκοπό να επηρεάσουν τους άλλους. Η πρώτη είναι η βαθύτερη προσποίηση και η δεύτερη η επιφανειακή προσποίηση. Όσοι ακολουθούν την πρώτη τακτική αλλάζουν τα εσωτερικά τους συναισθήματα για να τα εκφράσουν αντίστοιχα προς τα έξω (π.χ. κάποιος σκέφτεται θετικά για να τονώσει το ηθικό του και ύστερα εκφράζει αυτό το υψηλό ηθικό, δείχνοντας αυτοπεποίθηση). Όσοι ακολουθούν τη δεύτερη τακτική αλλάζουν μόνο τις εξωτερικές τους εκφράσεις, ενώ τα συναισθήματά τους παραμένουν ίδια και σε αντίθεση με τις εκφράσεις τους (π.χ. κάποιος δείχνει εξωτερικά χαρούμενος, ενώ στο βάθος αισθάνεται λύπη). Η πρώτη τακτική λοιπόν εκφράζει σχετικά πιο αυθεντικά συναισθήματα.

Μελέτες που έχουν γίνει σε εργαστήρια, αλλά και σε έρευνες πεδίου έχουν δείξει πως οι παρατηρητές των εκφράσεων των συναισθημάτων κάποιου, αντιδρούν αρνητικά όταν διαπιστώνουν πως η έκφραση των συναισθημάτων δε συμβαδίζει με το πραγματικό συναίσθημα, δεν είναι δηλαδή αυθεντική. Θεωρούν πως αυτός που προσποιείται δεν είναι φερέγγυος και πως κάνει υπολογισμένες προσπάθειες να τους ελέγξει. Συμπεραίνουν λοιπόν οι Cote & Hideg (2011) πως αποτελεί ικανότητα το να γνωρίζει κάποιος ποια τακτική πρέπει να ακολουθήσει για να επηρεάσει τους άλλους μέσα από την έκφραση των συναισθημάτων του, αλλά και να μπορεί αυτό να το υλοποιήσει στην πράξη.

 

Η επιρροή μέσω συναισθημάτων είναι συναισθηματική ικανότητα;

Οι Cote & Hideg (2011) αναλύουν κάποια κριτήρια τα οποία πρέπει να πληροί κάποια έννοια ώστε να μπορεί να χαρακτηριστεί ως ικανότητα. Αρχικά αναφέρουν ότι το συγκεκριμένο χαρακτηριστικό πρέπει να μπορεί να μετρηθεί σε μια κλίμακα απόδοσης από χαμηλή έως υψηλή και να καταδείξει ένα άτομο ως υψηλά ικανό. Η επιρροή μέσω εκφράσεων μπορεί να μετρηθεί κατά αυτόν τον τρόπο, αφού όταν ένα άτομο ασκεί επιρροή μέσω εκφράσεων και παρατηρηθούν μεγάλες αλλαγές στη συμπεριφορά και στις στάσεις των άλλων, τότε μπορεί να χαρακτηρισθεί ως υψηλά ικανό κι ότι έχει πιάσει υψηλή απόδοση.

Το δεύτερο κριτήριο είναι ότι μια μορφή ικανότητας πρέπει να μπορεί να διαχωρίσει τα άτομα σε λιγότερο και περισσότερο ικανά. Μέσω της μέτρησης λοιπόν της επιρροής μέσα από τις αλλαγές που πετυχαίνουν στη συμπεριφορά των άλλων, τα άτομα πράγματι μπορούν να τοποθετηθούν σε διαφορετικές περιοχές της κλίμακας απόδοσης, άρα και να διαχωριστούν σε λιγότερο και περισσότερο ικανά. Οι Cote & Hideg (2011) παραθέτουν και κάποια ευρήματα ερευνών προς επίρρωση αυτής της άποψης.

Το τρίτο κριτήριο για να χαρακτηριστεί μια έννοια ως ικανότητα είναι να μπορούν να διαχωριστούν τα αποτελέσματά της σε σωστά και λάθος. Αυτό πράγματι μπορεί να παρατηρηθεί στη διαδικασία επιρροής μέσω εκφράσεων, αφού μπορεί κάποιος να πετύχει την επιθυμητή αλλαγή στις συμπεριφορές των άλλων ή να πετύχει την αλλαγή σε άλλες από τις επιθυμητές συμπεριφορές (ή και καθόλου αλλαγή). Το τι θεωρείται ως σωστή αλλαγή ή όχι έχει να κάνει και με πολιτισμικούς παράγοντας (διαφορετικές κουλτούρες) ή άλλους συγκυριακούς παράγοντες, αλλά το σίγουρο είναι πως μπορεί να καθοριστεί και να μετρηθεί αντικειμενικά (μετρώντας π.χ. ένταση ή ποσότητα αντιδράσεων).

Το τέταρτο κριτήριο για να αποτελεί η έννοια της επιρροής μέσω εκφράσεων συναισθηματική ικανότητα είναι να επικεντρώνεται πρωταρχικά στα συναισθήματα, κάτι που συμβαίνει αφού εμπεριέχει ως έννοια τη ρύθμιση και την έκφραση συναισθημάτων, καθώς και την αλλαγή των συναισθημάτων των άλλων.

Το πέμπτο κριτήριο είναι να μπορεί να εξηγηθεί το πώς μια έννοια καθιστά ικανούς αυτούς που τη χρησιμοποιούν (να μπορεί να αποδειχθεί δηλαδή ότι πρόκειται για ικανότητα επιρροής και αλλαγής συμπεριφορών). Αυτό οι Cote & Hideg (2011) το εξηγούν με δύο μηχανισμούς για το πώς λειτουργεί το συγκεκριμένο σύστημα επιρροής. Ο πρώτος μηχανισμός είναι αυτός της συναισθηματικής αντίδρασης που προτείνει ότι οι συναισθηματικές εκφράσεις ενός ατόμου προκαλούν μια συγκεκριμένη αντίδραση στους παρατηρητές και βάσει αυτής της αντίδρασης μεταβάλλονται κι οι συμπεριφορές τους (των παρατηρητών).

Ο δεύτερος μηχανισμός είναι αυτός των στρατηγικών συμπερασμάτων που προτείνει ότι οι συναισθηματικές εκφράσεις κάποιου οδηγούν αυτούς που τον παρατηρούν σε κάποια συμπεράσματα, για παράδειγμα αν είναι φιλικοί, εχθρικοί, ικανοί κλπ, και με βάση αυτά τα συμπεράσματα διαμορφώνουν με τη σειρά τους και τη δική τους στάση και συμπεριφορά. Οι Cote & Hideg (2011) παραθέτουν και κάποια παραδείγματα από διάφορες έρευνες για να στηρίξουν τις παραπάνω προτάσεις τους σχετικά με τους δύο μηχανισμούς λειτουργίας της επιρροής. Στηρίζουν δηλαδή το πώς οι μηχανισμοί της συναισθηματικής αντίδρασης και των στρατηγικών συμπερασμάτων εξηγούν, εν μέρει, ως ενδιάμεσες μεταβλητές το πώς οι συναισθηματικές εκφράσεις κάποιου μπορούν να αλλάξουν τις στάσεις, τις συμπεριφορές και τα συναισθήματα των παρατηρητών.

 

Προϋποθέσεις επιρροής μέσω συναισθηματικών εκφράσεων

Για να μπορέσει κάποιος μέσα από τις συναισθηματικές του εκφράσεις να επηρεάσει τη συμπεριφορά των άλλων υπάρχουν κάποιες προϋποθέσεις, σύμφωνα με τους Cote & Hideg (2011). Πρώτη προϋπόθεση είναι η παρακίνηση των παρατηρητών να δώσουν προσοχή στις συγκεκριμένες εκφράσεις. Αυτή η παρακίνηση εξαρτάται από τη σχετική δύναμη που έχει ο παρατηρητής (π.χ. όταν ο εκφραστής των συναισθημάτων έχει ισχυρή επιρροή έναντι του παρατηρητή, τότε ο δεύτερος είναι πιο πιθανό να έχει κίνητρο να τον προσέξει), από τη θέληση που έχει ο παρατηρητής να καταβάλει προσπάθεια και να καταλάβει μια κατάσταση κι η εμπιστοσύνη που έχει ο παρατηρητής απέναντι στον εκφραστή των συναισθημάτων, διότι διαφορετικά δεν πιστεύει στην αυθεντικότητα των εκφραζόμενων συναισθημάτων.

Η δεύτερη προϋπόθεση είναι η ικανότητα του παρατηρητή να αναγνωρίζει και να καταλαβαίνει τα συναισθήματα. Ακόμα δηλαδή κι αν η παρακίνηση που νιώθουν είναι υψηλή, έχουν την ικανότητα να αντιληφθούν σωστά τα συναισθήματα που εκφράζει κάποιος; Αν όχι, τότε μειώνεται κι η ικανότητα του εκφραστή των συναισθημάτων να τους επηρεάσει.

 

Η κουλτούρα των ατόμων που αλληλεπιδρούν

Πολλά συναισθήματα εκφράζονται με τον ίδιο τρόπο σε διαφορετικές κουλτούρες (π.χ. το χαμόγελο δηλώνει χαρά), ωστόσο υπάρχουν κι αρκετές διαφορές. Οι έρευνες έχουν δείξει πως οι άνθρωποι είναι κατά 7% πιο ακριβείς στο να αναγνωρίζουν συναισθήματα μέσα από τη φωνή ανθρώπων που ανήκουν στην ίδια κουλτούρα με εκείνους και 9% πιο ακριβείς όταν πρόκειται για συναισθήματα που εκφράζονται μέσα από εκφράσεις του προσώπου. Οπότε είναι πιθανό άνθρωποι από διαφορετικές κουλτούρες να χάσουν κάποια ¨σήματα¨ όταν έρχονται σε αλληλεπίδραση.

Επίσης, οι διαφορετικές αξίες που έχει ο κάθε λαός μπορούν να επηρεάσουν το πώς θα αντιδράσει κάποιος στην έκφραση ενός συγκεκριμένου συναισθήματος. Η αντίδραση δηλαδή από ανθρώπους που ανήκουν σε διαφορετικές κουλτούρες μπορεί να διαφέρει απέναντι στο ίδιο συναίσθημα. Για παράδειγμα η εκδήλωση θυμού μπορεί να θεωρηθεί ως έλλειψη σεβασμού από μια κουλτούρα ή να θεωρηθεί ως αποδεκτή συμπεριφορά στα πλαίσια μιας διαπραγμάτευσης για μια άλλη κουλτούρα.

 

Το θέμα της ηθικής

Οι Cote & Hideg (2011) κλείνουν το άρθρο τους σημειώνοντας πως δε στηρίζουν το να χρησιμοποιούνται οι εκφράσεις των συναισθημάτων για επιρροή των ανθρώπων, με επίβουλους, ανήθικους κι εγωιστικούς σκοπούς. Ωστόσο πιστεύουν πως μπορεί να βοηθήσει κάποιον στα πλαίσια μιας επιχείρησης να πετύχει προσωπικούς, αλλά κι ομαδικούς στόχους. Εξάλλου, όπως αναφέρουν, το να χρησιμοποιεί κάποιος την έκφραση των συναισθημάτων με ανήθικο τρόπο, μακροπρόθεσμα θα τον καταστήσει ανίκανο να επηρεάζει τους άλλους, αφού η κακή του φήμη θα καταστρέψει τη σχέση του με τους συναδέλφους του, άρα και την ικανότητά του να τους επηρεάζει.

 

 

Πηγή

Cote, S., Hideg, I., 2011, “The ability to influence others via emotion displays: A new dimension of emotional intelligence”, Organizational Psychology Review, Vol. 1, No 1, pp 53-71